Od pierwszych pętelek po cyfrowe projektowanie swetrów. Fascynująca historia dziewiarstwa, które przetrwało stulecia.
Autor: Agnieszka Kartuszewska — oczko za oczkiem
Wyobraź sobie świat, w którym nie istnieją sklepy z gotowymi swetrami. Nie ma internetu, filmów instruktażowych, kalkulatorów dziewiarskich ani gotowych wzorów.
Jest tylko człowiek, przędza i pomysł.
Ktoś pewnego dnia odkrywa, że odpowiednio łącząc ze sobą pętelki, można stworzyć materiał. Elastyczny, wygodny, dopasowujący się do ciała.
Dzisiaj nabieramy oczka, przerabiamy je na prawo i lewo, dodajemy, odejmujemy, formujemy dekolty i rękawy. Projektujemy swetry od góry, od dołu, z raglanem lub okrągłym karczkiem.
Ale czy kiedykolwiek zastanawiałaś się, kto wykonał pierwsze oczko?
Kiedy człowiek nauczył się robić na drutach? Dlaczego przez stulecia tak ogromne znaczenie miały skarpety i pończochy? I kiedy pojawił się sweter, który dzisiaj jest jednym z najbardziej rozpoznawalnych wyrobów dziewiarskich?
Zapraszam Cię w podróż przez historię jednego oczka.
1. Zanim pojawiły się druty — historia pierwszych pętelek
Zanim zaczęto dziergać na drutach, znano już techniki tworzenia materiałów z połączonych pętelek.
Robienie na drutach nie było pierwszym sposobem tworzenia materiału z przędzy.
Już w starożytności ludzie znali różne techniki przeplatania, wiązania i łączenia włókien. Jedną z nich było nålbindning, czyli igłowe łączenie pętelek.
Do pracy wykorzystywano pojedynczą igłę z oczkiem. Przędzę przeciągano przez kolejne pętle, tworząc zwartą, elastyczną strukturę.
Na pierwszy rzut oka gotowy materiał mógł przypominać dzianinę wykonaną współczesnymi drutami.
Jednak sposób jego powstawania był zupełnie inny.
Jednymi z najbardziej znanych zabytków wykonanych tą techniką są egipskie skarpety datowane na III–V wiek naszej ery.
I tutaj pojawia się wyjątkowo ciekawy szczegół.
Niektóre skarpety miały oddzielne miejsce na duży palec.
Dlaczego?
Ponieważ ich właściciele mogli nosić je razem z sandałami!
To pokazuje, że już kilkanaście stuleci temu twórcy odzieży potrafili dostosowywać konstrukcję swoich wyrobów do potrzeb człowieka.
Ciekawostka: choć dawne egipskie skarpety bywają określane jako dziane, część z nich wykonano techniką igłową, a nie na drutach. Dla historyków tekstyliów to bardzo ważne rozróżnienie.
2. Egipt — jedne z najstarszych zachowanych dzianin wykonanych na drutach
Jedne z najstarszych zachowanych przykładów robienia na drutach pochodzą ze średniowiecznego Egiptu.
W londyńskim Victoria and Albert Museum znajduje się fragment skarpety datowany na lata 1100–1300. Wykonano ją w dwóch kolorach, z geometrycznymi motywami.
Podobne zabytki odnaleziono na terenie Fustatu w Egipcie. Dzisiaj znajdują się między innymi w zbiorach Metropolitan Museum of Art w Nowym Jorku.
Zwróć uwagę na jedną rzecz.
Nie są to wyłącznie proste kawałki materiału.
To wyroby, w których trzeba było kontrolować strukturę oczek, kształt robótki oraz układ wzorów.
Oznacza to, że ówcześni rzemieślnicy posiadali już rozwinięte umiejętności dziewiarskie.
Ktoś musiał wcześniej nauczyć się tych technik, udoskonalić je i przekazać kolejnym osobom.
Nie znamy jednak dokładnego miejsca narodzin dziewiarstwa na drutach.
Egipskie znaleziska dowodzą, że ta umiejętność była tam znana w średniowieczu, ale nie rozstrzygają, kto jako pierwszy ją wynalazł.
3. Średniowiecze — dziewiarstwo staje się prawdziwym rzemiosłem
W średniowiecznej Europie umiejętność robienia na drutach zyskiwała coraz większe znaczenie.
Powstawały pończochy, skarpety, rękawiczki, czapki oraz ozdobne wyroby przeznaczone dla zamożniejszych odbiorców.
Dzianina miała bardzo ważną zaletę.
Była elastyczna.
W przeciwieństwie do wielu tradycyjnych tkanin potrafiła dopasowywać się do kształtu ciała.
Było to szczególnie istotne podczas wykonywania skarpet, pończoch i rękawiczek.
Ale samo opanowanie ruchów drutami nie wystarczało.
Rzemieślnik musiał wiedzieć, jak kontrolować napięcie przędzy, zachować równomierność oczek i odpowiednio formować wyrób.
W Europie zaczęły rozwijać się specjalistyczne warsztaty i organizacje zrzeszające dziewiarzy.
W niektórych miastach uzyskanie statusu mistrza wymagało wykonania wyjątkowo skomplikowanych prac, które potwierdzały umiejętności kandydata.
Dzisiaj nazwalibyśmy je prawdziwymi egzaminami z konstrukcji i techniki dziewiarskiej.
I chociaż od tamtego czasu zmieniło się niemal wszystko, jedno pozostało aktualne:
Dobra dzianina zaczyna się od wiedzy, a nie od przypadkowego nabierania oczek.
4. Kiedy dzianina stała się symbolem luksusu?
Dzisiaj dziewiarstwo kojarzy się przede wszystkim ze swetrami, kardiganami i ciepłymi dodatkami.
Ale przez długi czas niezwykle cennym wyrobem dziewiarskim były pończochy.
W XVI wieku cienkie, jedwabne pończochy należały do luksusowych elementów garderoby.
Ich wykonanie wymagało ogromnej dokładności.
Delikatna przędza, drobne oczka i staranne dopasowanie do nogi sprawiały, że wysokiej jakości pończochy były kosztowne i pożądane.
Dzianina zaczęła pełnić nie tylko funkcję praktyczną, ale także reprezentacyjną.
Miała podkreślać status, elegancję i zamożność właściciela.
To bardzo interesujące, ponieważ podobne zjawisko obserwujemy również współcześnie.
Dzisiaj ręcznie wykonany sweter z kaszmiru, jedwabiu czy doskonałej jakości wełny merino może być wyrobem luksusowym.
Zmieniły się fasony i materiały, ale wysoka jakość rękodzieła nadal ma swoją wartość.
5. Rok 1589 — wynalazek, który zmienił historię dziewiarstwa
W 1589 roku angielski wynalazca William Lee skonstruował mechaniczną maszynę dziewiarską, nazywaną stocking frame.
Był to przełom.
Po raz pierwszy możliwe stało się mechaniczne wykonywanie dzianiny z oczek w sposób znacznie wydajniejszy niż podczas tradycyjnego dziergania ręcznego.
Maszyna nie sprawiła oczywiście, że dziewiarstwo ręczne natychmiast zniknęło.
Przez długi czas obie metody funkcjonowały równolegle.
Jednak wynalazek Lee rozpoczął przemiany, które w kolejnych stuleciach doprowadziły do rozwoju przemysłu dziewiarskiego.
Z czasem pojawiały się coraz nowocześniejsze urządzenia, umożliwiające produkcję dzianin na ogromną skalę.
Mimo tego ręczne robienie na drutach przetrwało.
Dlaczego?
Ponieważ dla wielu osób nie było wyłącznie sposobem produkowania ubrań.
Było umiejętnością, tradycją i formą twórczości.
6. Skąd właściwie wziął się sweter?
Dzisiaj trudno wyobrazić sobie garderobę bez swetra.
Ale współczesny sweter nie pojawił się nagle, jako wynalazek jednej osoby.
Jego historia rozwijała się stopniowo.
Dziane ubrania zakładane na górną część ciała pełniły początkowo różne funkcje, między innymi jako warstwy odzieży chroniące przed chłodem.
Duże znaczenie miały również praktyczne wyroby noszone przez marynarzy, rybaków i mieszkańców chłodniejszych regionów Europy.
Wełna była naturalnym materiałem cenionym za właściwości izolacyjne.
Odpowiednio wykonany sweter zapewniał ciepło i wygodę podczas codziennej pracy.
Z czasem dzianina zaczęła pojawiać się także w ubiorze sportowym i codziennym.
Później trafiła do świata mody.
Projektanci zaczęli eksperymentować z fasonami, fakturami, wzorami i proporcjami.
Dzisiaj możemy wybierać spośród niezliczonych konstrukcji.
Sweter raglanowy, okrągły karczek, drop shoulder, rękaw wszywany, kardigan czy sweter oversize to tylko niewielka część możliwości.
A przecież wszystkie te konstrukcje opierają się na tej samej podstawowej idei:
Tworzymy materiał poprzez łączenie kolejnych oczek przędzy.
7. XIX wiek — kiedy instrukcje dziewiarskie zaczęły trafiać do książek
Podpis: Drukowane poradniki i wzory pomogły rozpowszechnić wiedzę dziewiarską poza bezpośrednią nauką w rodzinach i warsztatach. Ilustracja stylizowana na XIX wiek. Oczko za oczkiem — Agnieszka Kartuszewska.
Przez wiele stuleci dziewiarstwa uczono się przede wszystkim poprzez obserwację.
Wiedza była przekazywana z osoby na osobę.
Dzieci podpatrywały dorosłych, uczniowie rzemieślników naśladowali mistrzów, a techniki wykonywania konkretnych wyrobów stawały się częścią lokalnych tradycji.
W XIX wieku coraz większą rolę zaczęły odgrywać drukowane instrukcje.
Powstawały poradniki zawierające opisy sposobów nabierania oczek, wykonywania podstawowych ściegów i tworzenia konkretnych wyrobów.
Pojawiały się również publikacje przedstawiające wzory dekoracyjne.
Była to ogromna zmiana.
Dzięki książkom i czasopismom można było poznać techniki, których nie uczył nikt w najbliższym otoczeniu.
To właściwie początek drogi prowadzącej do współczesnych magazynów dziewiarskich, opisów PDF i internetowych kursów.
Dzisiaj wystarczy kilka kliknięć, aby uzyskać dostęp do tysięcy instrukcji.
Ale idea pozostała dokładnie taka sama:
Dzielenie się wiedzą pozwala rozwijać rzemiosło.
8. Od tradycyjnych drutów do cyfrowego projektowania swetrów
Dzisiaj dziewiarstwo wygląda zupełnie inaczej niż kilkaset lat temu.
Mamy dostęp do ogromnej liczby włóczek, różnorodnych drutów, instrukcji i narzędzi projektowych.
Możemy dokładnie określić wymiary przyszłego swetra.
Obliczyć liczbę oczek i rzędów.
Zaplanować głębokość dekoltu, długość raglanu, szerokość rękawów czy luz konstrukcyjny.
A wszystko to dopasować do własnej próbki i indywidualnych wymiarów.
To właśnie tutaj tradycyjne rzemiosło spotyka się z technologią.
W mojej Cyfrowej Pracowni Oczkomania rozwijam narzędzia, które pomagają dziewiarkom świadomie projektować własne swetry.
Nie chodzi o to, aby komputer zastąpił nasze ręce.
Chodzi o to, aby ułatwić planowanie, uporządkować obliczenia i ograniczyć przypadkowe błędy konstrukcyjne.
Bo technologia jest tylko narzędziem.
Najważniejszy nadal pozostaje człowiek, jego wiedza i pomysł.
I właśnie dlatego lubię powtarzać:
Twoje wymiary. Twoje druty. Twoja włóczka. Twoje zasady.
9. Dlaczego po tylu stuleciach nadal kochamy robienie na drutach?
Mogłoby się wydawać, że w czasach masowej produkcji ręczne robienie na drutach powinno odejść w zapomnienie.
A jednak dzieje się coś zupełnie odwrotnego.
Wciąż sięgamy po włóczki, wybieramy nowe wzory, uczymy się technik i tworzymy kolejne projekty.
Co więcej, coraz częściej chcemy nie tylko odtwarzać gotowe opisy, ale również samodzielnie projektować.
Dlaczego?
Bo robienie na drutach daje nam swobodę.
Możemy zdecydować o każdym szczególe przyszłego ubrania.
Od rodzaju przędzy i koloru aż po konstrukcję rękawów i wykończenie dekoltu.
Możemy stworzyć sweter dokładnie taki, jaki sobie wymarzyłyśmy.
Nie taki, jaki akurat znajduje się na sklepowym wieszaku.
I właśnie ta możliwość podejmowania własnych decyzji sprawia, że dziewiarstwo jest czymś znacznie więcej niż sposobem wytwarzania odzieży.
To proces twórczy.
To radość obserwowania, jak z pojedynczej nitki powstaje coś pięknego.
I wreszcie to satysfakcja z wiedzy, że stworzyłyśmy coś własnymi rękami.
10. Historia, którą nadal tworzymy
Nie znamy imienia osoby, która jako pierwsza wykonała oczko na drutach.
Nie wiemy dokładnie, kiedy i gdzie narodziła się ta technika.
Wiemy natomiast, że przez wiele stuleci ludzie rozwijali ją, przekazywali kolejnym pokoleniom i dostosowywali do zmieniających się potrzeb.
Od dawnych skarpet i pończoch, przez tradycyjne wełniane ubrania, aż po współczesne konstrukcje swetrów.
Historia dziewiarstwa jest historią ludzkiej pomysłowości.
Cierpliwości.
Umiejętności.
I niezwykłej zdolności tworzenia czegoś pięknego z pozornie zwyczajnej nitki.
Dzisiaj mamy nowoczesne narzędzia, zaawansowane włóczki i dostęp do ogromnej wiedzy.
Ale gdy nabieramy pierwsze oczko nowej robótki, robimy coś, co łączy nas z pokoleniami dziewiarek i dziewiarzy sprzed setek lat.
Każde nowe oczko jest małym fragmentem historii, którą nadal wspólnie tworzymy.
I być może właśnie dlatego robienie na drutach nigdy naprawdę nie wychodzi z mody.
Bo prawdziwe rzemiosło nie potrzebuje mody, aby przetrwać.
Potrzebuje kolejnych dłoni, które zechcą je kontynuować.
Oczko za oczkiem — Agnieszka Kartuszewska
Projektuj z pasją • Dziergaj z radością • Noś z dumą.
oczkomania.pl — Twoja Cyfrowa Pracownia
Źródła i literatura
Victoria and Albert Museum — The History of Hand-Knitting.
Victoria and Albert Museum — Knitted Underwear: A History Unravelled.
The Metropolitan Museum of Art — Sock, XII–XIII wiek, Fustat, Egipt, nr 27.170.95 i 27.170.96.
Victoria and Albert Museum — materiały historyczne dotyczące maszynowego dziewiarstwa oraz dziewiarskich poradników z XIX wieku.